می‌خوانیم

این حکایت، برعکس حکایت‌های دیگر این فصل، داستان شاعری است که شعرش مورد عنایت مخدوم واقع نمی‌شود و هر چند نغز و عزب است تاثیر مورد نظر شاعر را نمی‌گذارد. نظامی عروضی می‌گوید «وقت باشد که من از اشعار او همی‌خوانم، موی بر اندام من بر پای خیزد» ولی با همه این شعرها که گفت به اندک بهانه‌ای دوازده سال در حبس سلطان ابراهیم غزنوی بود و هشت سال دیگر هم در حبس پسرش مسعود بن ابراهیم.

در این حکایت یک بدیهه خشم شاه خردسال را می‌نشاند و چه بسا جان شعرا و ندیمان را نجات می‌دهد. طغانشاه پسر الب ارسلان که در بین سلجوقیان از همه شعردوست‌تر بوده است روزی با ندیمان نرد می‌باخت و در آستانه شکست بود و برای نجات جفت شش می‌خواست اما جفت یک آورد و خشمگین شد و از غضب هی دست به شمشیر می‌برد ازرقی دو بیت بدیهه (باز هم تاکید بر اهمیت بداهه) گفت که جفت شش به احترام شاه سر بر خاک نهاده‌اند و غضب طغانشاه فرونشست

در این حکایت نظامی عروضی از استادش امیر معزی یاد می‌کند که وقتی که در جوانی نزد او از گمنامی و تنگدستی شکایت کرد چگونه دلداری‌اش داد و شرح داد که بعد از مرگ پدرش و در زمانی که خواجه نظام الملک عنایتی به شاعران نداشت و همه توجهش به علما و عارفین بود، با چند بیت بدیهه در باب طلوع ماه رمضان خود را در دل سلطان الب ارسلان جای کرد

حکایتی است بسیار شیرین از داستان مهاجرت فرخی سیستانی از سیستان به چغانیان و این که چگونه با دو قصیده ارج شعر خود را به همه نشان داد و در بارگاه امیر ابوالمظفر چغانی جای گرفت. متن کامل قصیدهٔ داغگاه در این حکایت آمده است و الحق که چه قصیده‌ای است!

گفتیم که نظامی عروضی در پیشگفتار مقاله دوم تاکید می‌کند بدیهه‌سرایی یکی از مهمترین هنرهایی است که یک شاعر خوب باید داشته باشد. این حکایت یکی از حکایت‌هایی است که بر اهمیت بداهه تاکید می‌کند. داستان عشق محمود غزنوی به غلامش ایاز ترک است و این که یک شب در اوج مستی نزدیک است که عشقش به گناه آلوده شود و برای ممانعت به ایاز دستور می‌دهد که موهایش را کوتاه کند! فردای هشیاری از کارش پشیمان می‌شود و اوقات تلخش را هیچ چیز شیرین نمی‌کند الا بدیهه‌ای از عنصری

تصویرپردازی نظامی عروضی در این حکایت شاهکار است! شرح صفای چهار فصل هرات و این که چگونه سفر امیر نصر بن احمد سامانی در آنجا چهار سال طول کشید و چگونه شد که عبدالله رودکی قصیده‌اش را سرود و وقتی خواند چه رخ داد!

«... قصیده‌ای بگفت و به وقتی که امیر صبوح کرده بود در آمد به جای خویش نشست و چون مطربان فرو داشتند، او چنگ برگرفت و در پردهٔ عشاق این قصیده آغاز کرد: بوی جوی مولیان آید همی / یاد ...»

نظامی عروضی در پیشگفتار مقاله دوم می‌گوید که هدف شاه از به خدمت گرفتن شاعران زنده نگه داشتن نامش است و مفصل نام می‌برد که نام هر سلسله‌ای به کوشش کدام شاعران زنده مانده است. خودش را هم در فهرست شاعرانی گنجانده است که نام حاکمان آل شنسب غور را زنده نگه داشته‌اند. در ذکر نقش شاعران بر این تاکید دارد که یادگاری‌های دیگر شاهان مانند بناهایی که می‌سازند در گذر زمان یا به دست دشمنان خراب می‌شوند اما شعر شاعران باقی می‌ماند و مثال زیبایی می‌زند از زمانی که سلطان غوری علاءالدین جهانسوز غزنین را به تلافی قتل برادرش آتش زد و بناهای ساخته شده به دست شاهان غزنوی را خراب کرد و کسی جرات نداشت غزنویان را شاه بخواند اما خود علاءالدین در شاهنامه مدح محمود غزنوی را از زبان فردوسی می‌خواند و حشمت محمود اگر نمانده بود حرمت فردوسی باقی بود. بعد فصل مهمی می‌آید در چگونگی شاعر و شعر او و نظامی عروضی در دو صفحه مختصرا ذکر می‌کند که شاعران برای خوب شدن شعرشان چه بخوانند و چه از بر کنند و چه کنند که بدیهه‌سرایی‌شان بهتر شود. در حکایات بعدی هم تاکید فراوانی بر اهمیت بدیهه سرایی هست

در مقاله‌های دیگر چهار مقاله نظامی عروضی که کل پیشگفتارشان در اول مقاله می‌آید و حکایت‌ها به ترتیب پس از آن، اما مقاله دوم، «در ماهیت علم شعر و صلاحیت شاعر» کمی این ترتیب به هم ریخته است و حکایت اول وسط پیشگفتار آمده است. در این ویدئو پاراگراف ابتدایی مقدمه را می‌خوانیم و حکایت اول که داستان احمد ابن عبدالله خجستانی است که با خواندن یک دوبیتی از حنظله بادغیسی متحول شد و خربندگی را کنار گذاشت و به دنبال نظامی‌گری رفت و جنگ‌سالار مهمی شد. ادامه پیشگفتار را در ویدئوی بعدی می‌خوانیم.