می‌خوانیم

در کتاب ادبیات فارسی زمان ما فرازهایی از قابوسنامه بود. قاعدتا بخش‌های پاستوریزه و شرعی آن! یادم هست که وقتی به این درس رسیدیم یکی از همکلاسی‌ها با آب و تاب تعریف می‌کرد که ما کتابش را در خانه داریم و حتی یک فصل دارد درباره شراب خوردن و یک فصل درباره این که (ببخشید) چطور با زنت بخوابی!

کیکاوس برای پسرش گیلانشاه سنگ تمام گذاشته و از رمز و راز همه زیر و بم زندگی گفته است. 

این باب نسبتا کوتاه، در مقدمه پسر را نهی می‌کند از شراب خوردن اما با نگاهی واقع‌بین می‌گوید همانقدر که من نصیحت پدرم را شنیدم تو هم نصیحت مرا خواهی شنید «که جوانان به قول کسی از جوانی بازنگردند»!

بعد توصیه‌هایی در آداب شراب خوردن و نخوردن دارد که خواندنی است و واضح‌تر از هر باب دیگری شخصیت محافظه‌کار و محتاط و آبرودار کیکاوس زیاری را نمایش می‌دهد.

کیکاوس زیاری، در این باب کوتاه نصیحت‌هایی به پسرش گیلانشاه می‌کند در باب غذا خوردن و آیین آن

یک نکته‌ای که نه فقط درباره غذا خوردن، بلکه درباره بیشتر روتین‌های زندگی، مثلا خوابیدن و همخوابه شدن و غیره، بر آن تاکید می‌شود این است که هر کاری وقتی دارد و انسان نباید مانند ستوران هر وقتی که دستش رسید هر کاری را انجام دهد.

اینجا هم به فرزند توصیه می‌کند که یکبار در بامداد به خلوت مسکنه (ناشتا) کند و یک بار هم پس از نماز پیشین با اهل و عیال نان بخورد و به لقمه دیگران هم نگاه نکند.

توصیه‌هایی هم درباره ترتیب غذاها دارد و این که چطور باید توجه کرد که همه کسانی که سر سفره نشسته‌اند نصیب کافی ببرند.

بهرهٔ خویش به حسب طاقت خویش از روزگار خویش بردار که چون پیر شوی خود نتوانی. چنانکه آن پیر گفت: چندین سال خیره غم خوردم که چون پیر شوم خوب‌رویان مرا نخواهند، اکنون که پیر شدم خود ایشان را نمی‌خواهم!

در باب هشتم، کیکاوس ۵۵ پند منسوب به انوشیروان دادگر را بدون هیچ مقدمه‌ای نقل می‌کند. پندهای اول تا سی و نهم شماره دارند ولی از چهل تا آخر فقط با «گفت» شروع می‌شوند. احتمالا کیکاوس در ابتدا قصد داشته چهل پند نقل کند ولی بعدا حیفش آمده گیلانشاه از پانزده پند بعدی بی‌نصیب بماند!

کیکاوس زیاری بیشتر از هر چیز دیگری دغدغهٔ وجهه و آبرو دارد. دغدغهٔ این که مبادا در چشم مردمان خرد و ناتوان  و زشت به نظر بیاید و این دغدغه در بسیاری از باب‌های قابوسنامه منعکس شده است از جمله لابلای پندهایی که در این باب در ضرورت راستگویی به گیلانشاه می‌دهد.

مثلا:‌ « راستِ به دروغ مانند مگوی، که دروغِ به راست همانا، به از راستِ به دروغ همانا، که آن دروغ مقبول بود و آن راست نامقبول. پس از راست گفتن نامقبول بپرهیز»

این باب نسبتا طولانی است و به چندین حکایت مزین شده است و حکایت معروف «کون زین سو کن» هم در این باب است!

این باب قابوسنامه نسبتا طولانی است و پیامش هم بر خلاف باب‌های گذشته چندان سرراست نیست. بطور کلی می‌گوید که مرد باید با خردورزی و هنراندوزی نام خود را بالا ببرد و همه چیز به گوهر و پدر و مادر نیست.

همانطور که از عنوان این باب برمی‌آید کیکاوس پسرش گیلانشاه را سفارش می‌کند به شناختن حق پدر و مادر و احترام و حرف‌شنوی از ایشان و خلاصه حرفش این است که «با پدر و مادر خویش چنان باش که از فرزندان خویش طمع داری که با تو باشند، ازیرا که آنکه از تو زاید همان طبع دارد که تو ازو زادی، چه مثل آدمی چون میوه است و پدر و مادر چون درخت، هر چند درخت را تعهد بیش کنی میوهٔ او نیکوتر و بهتر باشد.»

در آخر این فصل نکته‌ای می‌گوید که شاید برای طبقه اشراف نکتهٔ اصلی باشد: «و نگر که از بهر میراث، مرگ پدر و مادر نخواهی که بی مرگ پدر و مادر آنچه روزی تو باشد به تو برسد ...»

جالب اینجا که پاراگراف آخر این باب دیگر از بحث حرمت پدر و مادر بیرون می‌رود و نصایحی می‌کند که چطور شخص به روزی خود قانع باشد و خود را برای حرص و طمع به آب و آتش نزند.

این باب ادامه باب سوم قابوسنامه است و کیکاوس درباره دو فریضه حج و زکات برای گیلانشاه می‌نویسد.

« و زنهار باد بر تو که در نهاد حج و زکوة دل با شک نداری، و کار بیهوده نسگالی، و نگویی که دویدن و برهنه کردن خویشتن را و ناخن و موی ناچیدن چراست؟ و ز بیست دینار چرا نیم دینار بباید داد ...»

در این باب گیلانشاه پندهایی می‌خواند درباره این که چرا باید شکرگزار خدا باشیم و فلسفه شهادت گفتن و نماز خواندن و روزه گرفتن چیست.

عبادت‌هایی که در این باب شرح داده می‌شوند مربوط به «عموم خلایق» اند و عبادت‌هایی که ویژهٔ «منعمان» اند، یعنی حج و زکات، در باب بعد شرح داده می‌شوند

باز هم به رسم مقدمه‌ها، قابوس نامه هم پس از ستایش آفریدگار به ستایش رسول اکرم می پردازد